Bir şehrin 176 yıllık afet envanteri
1848’den bu yana Trabzon’da yaşanan her sel, heyelan, çığ, fırtına ve deprem; Osmanlı telgraflarından köy tanıklıklarına uzanan bir arşivden derlenip haritaya işlendi. Her nokta bir yer, her rakam bir hayat.
1929 felaketzedeleri devlet eliyle Maçka ve Bayburt’a iskân edildi.
Neden Trabzon?
4.664 km²’lik il, denizden birkaç kilometre içeride aniden yükselen dağlardan oluşur. Ortalama yükselti 1.162 metre. Kıyıdan güneydoğudaki buzul göllerine uzanan bu basamak, her damla suyun denize hızla koşması demektir.
Eğim
İlin ortalama eğimi bir merdiven kadar diktir. Andezit ve breş kayaların üstünü yer yer 15–20 metre kalınlıkta ayrışmış bir taş-toprak örtüsü kaplar. Kuru günlerde yerinde durur; suya doyunca kayar.
Su
Denize dökülen 103 akarsu havzası var; en büyüğü 1.056 km²’lik Değirmendere. Karadeniz’den gelen nemli hava dağlara çarpıp yükselir, soğur ve yağmurunu yamaçlara bırakır.
İnsan
Topraklarının sadece %2’si düz. O düzlüklerin çoğu da dere tabanlarında. Hemen bütün ilçe merkezleri bir derenin kıyısına kurulmuş. Yazarların sözüyle: doğal olayları felakete dönüştüren, insan davranışlarıdır.
Afetleri haritada görAtlas
Bir noktaya tıklayın, ne olduğunu ve nasıl olduğunu görün. Zaman çizelgesindeki ▶ ile 176 yılı izleyin.
Anlatılar
Arşiv belgeleri, gazete sayfaları ve tanıklıklardan kurulan, kaydırdıkça ilerleyen animasyonlu anlatılar. Harita olayın geçtiği vadiye uçar; çizimler o gece ne olduğunu gösterir.
Rakamların dili
Kitabın envanter tabloları esas alınmıştır. Bazı olayların farklı kaynaklarda farklı rakamlarla geçtiğini, rakamların kendisinin de bir tarih olduğunu unutmayın.
Tür tablolarındaki her ölüm, yılına göre sıralı. Üzerine gelin.
Ölümlü olay sayısı ve can kaybı
Tarihi bilinen ölümlü olaylar, aylara göre
Her sütun bir on yıl; parçalar afet türüne göre
Tıklayınca haritada açılır
Envanterdeki olay sayısı ve can kaybı
Aynı felaket için dönemin kaynaklarında geçen rakamlar. Hangisi doğru? Muhtemelen hiçbiri tam olarak.
Göç yolları
1929’dan itibaren devlet, toprağı “her yağmurda bir parça akan” köyleri boşaltıp halkı Maçka’dan Kırıkhan’a, Van Özalp’ten Gökçeada’ya taşıdı. Kimi yeni köyüne memleketinin adını verdi.
Köyünde bir ölçüde üretici olan bu aileler, tüketici duruma getirilmiştir.
Ömer Güner, Pelitli “Afet Evleri” üzerine eleştiri (Ek 3)
Öğren
Kaydırıcılarla oynayın. Laboratuvarlar basitleştirilmiş fiziksel modellere dayanır; kitabın önerileriyle aynı dersi verir: afeti doğa hazırlar, insan büyütür.
Arşiv
Osmanlı telgraflarında “seylap”, köy mektuplarında “Nuh tufanı”, gazetelerde “kıyamet”. Eski kayıtları okuyabilmek için bir sözlük ve bir ad çizelgesi.
Bu platformun içeriği, Fatih Erol ve Mustafa Topsakal’ın Geçmişten Günümüze Trabzon’da Doğal Afetler (Trabzon Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları No:120, Ekim 2024, ISBN 978-975-7770-68-8) adlı envanter çalışmasına dayanır. Eser; Osmanlı Devlet Arşivi, Cumhuriyet Arşivi, dönem gazeteleri (Yeniyol, Halk, Hizmet, Yenigün, Karadeniz, Vakit…), TBMM tutanakları, DSİ, AFAD ve İl Jandarma Komutanlığı kayıtları ile sözlü tanıklıklardan derlenmiştir.
Olay metinleri bu eserdeki bilgiler esas alınarak yeniden yazılmıştır. Konumlar köy/mahalle düzeyinde OpenStreetMap verisiyle eşlenmiştir; kesin yeri bilinmeyen olaylarda nokta yaklaşıktır ve kartta belirtilmiştir. Çizimler temsilîdir; olayın mekanizmasını anlatır, birebir yeniden kurgu değildir.
Harita: OpenFreeMap · © OpenMapTiles · © OpenStreetMap katkıcıları (yedek altlık: Esri) · Arazi: Mapzen/AWS Terrain Tiles · Uydu: Esri, Maxar · Sınırlar: geoBoundaries.
↑↓ gez · Enter aç · Esc kapat